De Anatomische les door Rino Rappuoli
Een publiekslezing op het snijvlak van geneeskunde en maatschappij. Zo wordt de Anatomische Les genoemd, een bijeenkomst in het Concertgebouw die al voor de zeventiende keer is georganiseerd door het Amsterdams Medisch Centrum in coöperatie met De Volkskrant. In deze verre nazaat van de zeventiende-eeuwse publiekslessen ontmoeten wetenschap, kunst en samenleving elkaar, voor een breed publiek van vertegenwoordigers van universitair medische centra en universiteiten, ziekenhuizen leden van het parlement, culturele instellingen in Amsterdam en maatschappelijke organisaties en adviesorganen in de gezondheidszorg. Deze keer ging het over vaccinaties. Technisch steeds verfijndere vaccinaties kunnen niet alleen miljoenen doden in de ontwikkelingslanden voorkomen, maar ook ons leven vanaf de ouderdom aanzienlijk kunnen rekken.
Ans Ankoné
De Anatomische les werd dit jaar gegeven door Rino Rappuoli, Global Head of Vaccines Research, werkzaam bij Novartis Vaccines and Diagnostics in Siena, Italië. Rappuoli is een gedegen wetenschapper die zijn successen niet in persoonlijk gewin omzet, maar steeds bezig is nieuwe levensreddende technieken te ontwikkelen. Vaccins als levenswerk.
“De immens grote maar onaffe kathedraal in Siena is het grootste monument voor infectieziekten ter wereld. Doordat eenderde van de Sienese bevolking tijdens de bouw stierf door de pest en vervolgens door de hongersnood die er door werd veroorzaakt, waren er niet genoeg bouwvakkers en geld om de kathedraal af te bouwen.” Rappuoli laat de voorgevel van de kathedraal zien die tientallen meters van de kerk is verwijderd. De gevel staat eenzaam overeind tussen huizen en andere gebouwen. Niemand dat idie er niet van op de hoogte is, zal deze muur in verband brengen met de kathedraal verderop.
De zegeningen van vaccinatie in het verleden zijn groot. “Small pox en polio zijn wereldwijd door vaccinatie nagenoeg verdwenen,” evenals difterie, mazelen en rode hond. Vaccinatie heeft de mensheid – en dat weet niet iedereen – van alle medische verworvenheden de grootste gezondheidswinst opgeleverd. Zo is er in de twintigste eeuw 97% van alle vroegere kinderziekten er door verdwenen. “ (Ter vergelijking : de Utrechtse man werd anno 1825 niet ouder dan gemiddeld 27 jaar, en zijn vrouw slechts 25 jaar: a.a.).
“In 2000 was de kindersterfte door
infectieziekten nog 6,6 miljoen waarvan
27% door diarree, veel meer dan
aan HIV, tbc en malaria bij elkaar”
Vaccineren moet, daar twijfelde tot voor kort bijna niemand aan. Maar bij de recente campagnes tegen baarmoederhalskanker en de Mexicaanse griep in Nederland gebeurde er iets merkwaardigs: nut en veiligheid van vaccineren bleken plotseling onderwerp van verhitte discussies. In de ogen van Rappuoli spreekt daaruit onbegrip. “Wij zijn blind geworden voor de enorme gezondheidswinst die vaccinaties opleveren. Die winst zal alleen maar toenemen. Wij staan aan de vooravond van verreikende nieuwe ontwikkelingen.”
Doorbraken met nieuwe vaccinaties
“Welke vaccinaties zijn nu in de twintigste eeuw interessant? Dat zijn er vele”, stelt Rappuoli. “De laatste dertig jaar zijn er nieuwe technologieën ontwikkeld die vaccinaties veiliger maken en infecties bestrijden die vooral oudere mensen treffen, maar ook nieuw ontstane infecties en armoede. Mensen van tachtig jaar oud zullen in de toekomst nog als ‘jong’ worden gezien niet alleen omdat zij dan gemiddeld nog veel levensjaren kunnen genieten, maar ook omdat die levensjaren gezonder worden doorgebracht dank zij slim ontwikkelde vaccinaties die ouderdomsinfecties gericht aanpakken. Samen met de betere vaccinaties voor kinderen die nu worden ontwikkeld zal, naar schatting van de Verenigde Naties, de levensverwachting met gemiddeld acht jaar toenemen. Die schatting zal bovendien iedere tien jaar moeten worden bijgesteld, zo snel is de verbetering in de vaccinatietechnologie. Vaccinatie wordt de beste verzekering voor alle leeftijden”, aldus Rappuoli. Oudere mensen worden niet alleen gevaccineerd tegen influenza en HIV – in 6 jaar is hierdoor de levensverwachting met 9 jaar toegenomen – maar ook tegen kanker, waardoor de mortaliteit zelfs met twintig jaar zal worden uitgesteld.
In de jaren vijftig werden nog veel bijwerkingen van vaccinatie gesignaleerd. Door vaccinatie werd men soms juist ziek. Zo hebben zich tragische gevallen van polio voorgedaan. De conclusie was toen: vaccinaties werken fantastisch goed, maar soms zijn ze ook gevaarlijk. Nu is dat niet meer zo. De huidige vaccinaties worden gemaakt volgens de beste technieken van deze eeuw. Het probleem is nu echter: de mensen denken nog alsof ze in de twintigste eeuw leven. Wij moeten de mensen dus wakker schudden.”
En nog slimmere technieken
In de jaren tachtig slaagde Rappuoli c.s. er in een zogeheten dragereiwit te produceren dat noodzakelijk bleek voor de werkzaamheid van sommige vaccins voor jonge kinderen. “Vaccins tegen de Neisseria meningitidis bacterie met een kapsel van polysacchariden roepen niet afdoende werkzame antigenen op, dus wekken onvoldoende immuniteit op en werken niet bij de pasgeboren en jonge kinderen die het juist nodig hebben. Hersenvliesontsteking door meningococcen veroorzaakt in 8 tot 25% van de gevallen ernstige afwijkingen en de hoogste sterftecijfers ten gevolge van ziekte. Voor pneumococcen, meningococcus C en Haemophilus influenza type b kon echter alleen een vaccin op basis van polysacchariden worden gemaakt. Tot in de jaren negentig. Toen kwamen vaccinmakers op het idee de polysacchariden te koppelen aan een eiwit. Zo is een aglucoconjugaat vaccin ontwikkeld dat in staat is een veel krachtiger respons op te wekken , dat veel veiliger is en tevens geschikt is voor jongeren tussen 2 en 18 jaar. Deze vorm van meningitis is in Groot Brittannië in tien jaar tijd verdwenen. Daardoor zijn daar 10.000 gevallen van meningitis en 1.000 doden voorkomen. Vervolgens hebben wij in Siena proteïne conjugaten ontwikkeld voor de bestrijding van andere soorten meningococcen en andere organismen. Deze verbeterde techniek heet ‘reverse vaccinology’. Hierbij wordt een pathogeen genoom gescreend door middel van bio-informatie om bepaalde genen te ontdekken. Vervolgens worden die genen gefilterd voor de gewenste stukjes materiaal die voor een beter vaccin kunnen worden gebruikt. Die stukjes worden in het laboratorium getest op immuun respons. Deze methode is in 1995 gestart en sindsdien hebben wij 28 nieuwe proteïnen met bacteriële activiteit ontdekt en 600 antigenen die anders nooit waren opgemerkt. Deze antigenen werken tegen groep B streptococcen, pneumococcen, chlamydia, gonococcen, malaria etc.”
Bovendien hebben wij een derde-generatie- techniek ontwikkeld die is gericht op nieuw opkomende infectieziekten. Daarvoor hebben wij sindsdien al 100 miljoen commerciële doses geproduceerd.
Rappuoli heeft diverse aanbiedingen gekregen voor financieel aanlokkelijke bedrijven in de VS. Hij heeft ze stuk voor stuk afgewezen. “Beursgenoteerde bedrijven zijn alleen geïnteresseerd in vaccins waar een grote markt voor is. Ik was blij bij een bedrijf te kunnen werken dat mij wilde steunen in de ontwikkeling van maatschappelijke relevante vaccins. Infecties leiden namelijk ook tot armoede. Door infecties raken de mensen in ontwikkelingslanden vaak in een neerwaartse spiraal. Daarom hebben wij het Novartis Vaccin Institute for Global Health opgericht, een not-for-profit organisatie. Wij zijn begonnen met Salmonella en Shigella, bacteriën die ernstige diarree veroorzaken. In 2000 was de kindersterfte door infectieziekten nog 6,6 miljoen waarvan 27% door diarree, veel meer dan aan HIV, tbc en malaria bij elkaar. Wij zijn pas twee jaar bezig en we zijn nu al bijna klaar met de eerste fase-1 studie voor Salmonella”. En zo gaat het verder. In de jaren negentig ontwikkelde Rappuoli een vaccin tegen de Heliobacter pylori, de bacterie die maagzweren kan veroorzaken. “Het vaccin kwam nooit verder dan de fase-1studie omdat infecties die met antibiotica zijn te bestrijden in de westerse wereld op weinig aandacht kunnen rekenen. Voor ontwikkelingslanden kan een vaccin echter van veel waarde zijn. Daarom bekijken we bij Novartis of we deze studie weer van de plank zullen halen.”